Eind 2025 vond de opgraving plaats van de archeologische vindplaats Schans Lammen. De onderzoeksresultaten wijzen erop dat de schans, of wat er nog van te vinden is, vrijwel zeker onder de N206 Europaweg ligt. Bij het archeologisch onderzoek is slechts een stukje van een gracht die hoorde bij de schans gevonden. Daarmee blijft ongewis hoe de schans er precies uitzag.

Uit de onderzoeken in het kader van de RijnlandRoute blijkt dat de schans zeer waarschijnlijk onder de (oude) N206 ligt. Uitgebreid historisch onderzoek had deze plek als meest voor de hand liggend aangewezen. Of er binnen de gegraven grachten nog iets te vinden zou zijn, maakte het onderzoek spannend.

Geen vervolg

Op de plek van Schans Lammen wordt om de volgende redenen geen verder onderzoek gedaan:

• Er hebben op deze locatie in het verleden meerdere werkzaamheden plaatsgevonden, zoals de bouw van de (oude) N206 en de (oude) Lammebrug in 1911. Bij deze werkzaamheden is er veel gegraven in de grond en hierdoor is de grond verstoord en de kans zeer klein dat er archeologische resten zijn achtergebleven.
• Het is aannemelijk dat de schans maar korte tijd heeft bestaan. De Spanjaarden verbleven er niet en zouden deze alleen in geval van nood gebruiken. De schans was een tijdelijke constructie in het kader van het beleg van Leiden. Hij werd vooral gebruikt voor opslag etc. Naast de schans stonden vermoedelijk de tenten waarin de Spanjaarden verbleven. Bovendien is er, denken de archeologen, weinig te vinden, omdat de Spanjaarden al hun spullen mee hebben genomen om niets voor de vijand achter te laten.

Kunstwerk

Hoewel de ligging van Schans Lammen door het archeologisch onderzoek wel duidelijk is geworden, blijft onbekend hoe de schans er precies heeft uitgezien. Op oude kaarten staan verschillende schansvormen afgebeeld. Toch blijft de herinnering levend. Op de nieuwe Lammebrug komt de tekst: “Woelig water opent de poort. Mijn stad juicht.” De tekst is geïnspireerd op de nacht van 2 op 3 oktober 1574, toen het water steeg en het Leidens Ontzet begon. Met dit kunstwerk krijgt dit beslissende moment uit de stadsgeschiedenis blijvend een plek in het landschap.

Vondsten bij de opgraving

Tijdens de opgraving is de locatie van de gracht uit het proefsleuvenonderzoek opnieuw bekeken. Ook zijn er jongere sporen gevonden, zoals een voormalige sloot en een rij houten palen. Daarnaast zijn verschillende voorwerpen aangetroffen, zoals resten van metalen gereedschappen, delen van gebruiksvoorwerpen en aardewerkscherven, ook uit de veel oudere IJzertijd. Deze vondsten worden momenteel onderzocht en gedateerd door de archeologen. Daarmee kan een stukje van de historische puzzel van dit gebied worden ingevuld. Zodra er meer bekend is over het onderzoek dan plaatsen wij dat uiteraard op onze website.

Vondsten schoonmaken in nieuwe aflevering RijnlandRoute

In de nieuwste aflevering van het programma RijnlandRoute neemt programmamaker Johan Overdevest een kijkje bij de archeologen die de vondsten schoonmaken en onderzoeken. Omroep West zendt de aflevering voor het eerst uit op zaterdag 7 februari om 17.00 uur. Daarna wordt deze bijna ieder uur herhaald tot en met zondag 8 februari om 19.00 uur.

Geschiedenis zoektocht

Er werd vermoed dat Schans Lammen in de hoek tussen de Vrouwenvaart en het Rijn-Schiekanaal lag. In 2017 startte Leidenaar Sjaak van de Geijn een fondsenwerving en crowdfunding om de zoektocht te financieren. Hij wilde vaststellen waar de schans precies lag en deze zichtbaar maken in het landschap, zodat de iconische waarde voor Leiden beter tot zijn recht komt.

Het initiatief werd opgepakt door het projectteam van de RijnlandRoute. Omdat de locatie binnen het projectgebied ligt, steunde de provincie Zuid-Holland, samen met diverse fondsen, de zoektocht.

De zoektocht bestond uit drie onderzoeken:

1. Vooronderzoek (2017/2018):
   Historisch bronnenonderzoek met oude kaarten, foto’s en archiefstukken.
2. Booronderzoek (2018/2019):
   Booronderzoek om de bodemopbouw in kaart te brengen.
3. Proefsleuf (2020/2021):
   Op de meest kansrijke locatie werd een sleuf gegraven om de bodem te onderzoeken.

Op basis van deze onderzoeken werd geconcludeerd dat er in de proefsleuf zeer waarschijnlijk een grachtrestant van Schans Lammen werd gevonden.

Na de proefsleuf werd de zoektocht aanvankelijk beëindigd, omdat volgens de archeologische wetgeving, waardevolle vindplaatsen zoveel mogelijk in de bodem (in situ) behouden moeten blijven. Afgesproken werd dat bij de herinrichting van de Europaweg geen schade aan dit bijzondere, voor Leiden iconische erfgoed zou ontstaan.
Bij de verdere uitwerking van het ontwerp en de bouwmethode voor de nieuwe Lammebrug bleek echter dat behoud in situ niet mogelijk was. Daarom vond eind 2025 alsnog een opgraving plaats.

Onderzoeksrapporten

De onderzoeksrapporten (het cultuurhistorisch onderzoek, het booronderzoek en het proefsleufonderzoek) van de zoektocht naar Schans Lammen zijn per e-mail op te vragen via: europaweg@rijnlandroute.nl.

Archeologie en ander erfgoed in Zuid-Holland

De provincie Zuid-Holland is rijk aan archeologie. Archeologie vertelt het verhaal over onze geschiedenis en de vele culturen die de provincie van oudsher rijk is. De provincie wil graag de vindplaatsen in het projectgebied van de RijnlandRoute in beeld brengen en waar nodig de archeologische vondsten veiligstellen, conserveren, behouden en beleefbaar maken voor een zo groot mogelijk publiek. Zo kunnen we het verhaal van historisch Zuid-Holland vertellen, voor nu en in de toekomst.